Hướng tới một quy trình thống nhất cho vốn đầu tư công

Tại phiên họp chiều 27/7 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) được đưa ra thảo luận với mục tiêu tháo gỡ những vướng mắc đã tồn tại nhiều năm trong quá trình quản lý vốn đầu tư công.

Theo Chính phủ, hiện một khoản vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước phải đồng thời tuân thủ cả quy trình của Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công. Điều này khiến nhiều thủ tục, hồ sơ, thẩm quyền và thời hạn xử lý bị trùng lặp từ giai đoạn lập kế hoạch, phân bổ vốn đến thanh toán và quyết toán.

Một ví dụ điển hình là các bộ, ngành và địa phương phải đồng thời xây dựng kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn, trong khi nội dung có nhiều điểm tương đồng. Quy trình giao kế hoạch đầu tư công hằng năm cũng lặp lại nhiều bước của quy trình lập dự toán ngân sách.

Để khắc phục tình trạng này, Chính phủ đề xuất tích hợp kế hoạch đầu tư công 5 năm vào kế hoạch tài chính 5 năm. Đồng thời, kế hoạch đầu tư công hằng năm sẽ được lồng ghép vào quy trình lập và phân bổ dự toán ngân sách.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản đồng tình với định hướng trên nhưng yêu cầu việc tích hợp phải bảo đảm rõ ràng về căn cứ pháp lý, trình tự thực hiện, hệ thống số liệu cũng như quản lý danh mục dự án, điều kiện bố trí vốn và tiến độ giải ngân.

Bên cạnh đó, dự kiến sẽ ban hành một nghị quyết thống nhất về nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ cho cả chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên từ ngân sách nhà nước.

Phân cấp mạnh hơn nhưng vẫn phải kiểm soát quyền lực

Một nội dung quan trọng khác của dự thảo luật là điều chỉnh thẩm quyền giữa cơ quan dân cử và cơ quan hành pháp.

Chính phủ đề xuất tăng cường phân cấp nhằm nâng cao tính chủ động trong điều hành, phù hợp với mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phương châm địa phương tự quyết, tự thực hiện và tự chịu trách nhiệm.

Ở cấp trung ương, Chính phủ kiến nghị được quyết định phân bổ nguồn dự phòng vốn ngân sách trung ương trong kế hoạch tài chính 5 năm. Tuy nhiên, đa số ý kiến của cơ quan thẩm tra đề nghị vẫn giữ thẩm quyền này thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhằm bảo đảm cơ chế kiểm soát tài chính và ổn định kinh tế vĩ mô.

Đối với địa phương, dự thảo đưa ra hai phương án. Phương án thứ nhất giữ nguyên cơ chế Hội đồng nhân dân quyết định chi tiết từng dự án như hiện nay. Phương án thứ hai giao Hội đồng nhân dân quyết định tổng mức vốn, còn Ủy ban nhân dân chịu trách nhiệm phân bổ cụ thể.

Dù phương án hai được đánh giá có thể tăng tính linh hoạt, cơ quan thẩm tra cho rằng cần đánh giá kỹ tác động để bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát của cơ quan dân cử.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng nhấn mạnh, việc phân cấp phải luôn đi cùng kiểm soát quyền lực, không được làm suy giảm vai trò giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, đồng thời phải xác định rõ trách nhiệm của từng cấp trong quản lý nguồn lực tài chính.

Bổ sung cơ chế xử lý tình huống khẩn cấp và quản lý nguồn tăng thu

Dự thảo luật cũng bổ sung quy định cho phép sử dụng dự phòng ngân sách và quỹ dự trữ tài chính để ứng phó với các tình huống khẩn cấp vì lợi ích quốc gia và ổn định kinh tế vĩ mô.

Đề xuất này nhận được sự đồng thuận, song lãnh đạo Quốc hội đề nghị quy định rõ phạm vi áp dụng, giới hạn nguồn lực cũng như thứ tự ưu tiên giữa các nguồn tài chính để tránh việc sử dụng thiếu kiểm soát.

Một nội dung khác được quan tâm là đề xuất cho phép phân bổ ngay phần tăng thu ngân sách trong quá trình điều hành thay vì chờ đến cuối năm.

Dù đánh giá đây là giải pháp giúp nguồn vốn sớm đi vào nền kinh tế, một số ý kiến lo ngại quy định này có thể khiến việc lập dự toán trở nên quá thận trọng, tạo ra tình trạng cố tình dự báo thấp để phát sinh khoản tăng thu trong quá trình thực hiện.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị chỉ được sử dụng phần tăng thu khi đã xác định chắc chắn nguồn thu thực tế, đồng thời ưu tiên dành khoản này cho giảm bội chi và trả nợ trước khi xem xét các nhiệm vụ chi khác.

Tăng hậu kiểm và xử lý nghiêm dự án kém hiệu quả

Ngoài mục tiêu đơn giản hóa thủ tục, dự thảo luật còn hướng tới nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Theo đó, việc giải ngân sẽ gắn với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan và cán bộ quản lý.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng các quy định hiện vẫn còn thiếu tiêu chí cụ thể để đánh giá hiệu quả đầu tư. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống tiêu chí rõ ràng và quy định trách nhiệm đối với các dự án không đạt mục tiêu hoặc có hiệu quả thấp.

Lãnh đạo Quốc hội cũng đề nghị rà soát quy định về chuyển nguồn vốn, hạn chế kéo dài thời gian thực hiện dự án, đồng thời tăng cường công tác hậu kiểm trong toàn bộ vòng đời dự án.

Kết quả đánh giá sau đầu tư cần được công khai minh bạch, đồng thời xử lý nghiêm trách nhiệm đối với các trường hợp chậm tiến độ, gây thất thoát hoặc lãng phí tài sản nhà nước.

Linh Hương