Theo Fortune, cách đây hơn 2.000 năm, khi Đế chế La Mã rơi vào tình trạng chi tiêu vượt khả năng chi trả, các hoàng đế đã lặng lẽ giảm hàm lượng bạc trong tiền xu để trang trải ngân khố, thay vì tăng thuế hay cắt giảm chi tiêu. Giải pháp này giúp họ tránh cái giá chính trị trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại phá hủy niềm tin vào đồng tiền và đẩy nền kinh tế vào hỗn loạn.
Ngày nay, Mỹ không “pha loãng” tiền xu, song nhiều nhà kinh tế cho rằng một phiên bản hiện đại của kịch bản này đang dần xuất hiện.
Fiscal Dominance và mối nguy tiềm ẩn
Khi nợ công đã lên khoảng 38.000 tỷ USD, tương đương 120% GDP, cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Janet Yellen cảnh báo nguy cơ “thống trị tài khóa” (Fiscal Dominance) – tình trạng mà nhu cầu tài trợ ngân sách bắt đầu chi phối chính sách tiền tệ.
Hiểu đơn giản, Fiscal Dominance xảy ra khi ngân hàng trung ương không còn đủ không gian để chống lạm phát. Nếu Fed thắt chặt mạnh tay bằng lãi suất cao, chi phí trả lãi của chính phủ sẽ phình to nhanh chóng, đẩy tài chính công vào rủi ro. Khi đó, điều chỉnh không đến từ tăng thuế hay cắt chi, mà thông qua việc làm suy yếu sức mua của đồng tiền, tức lạm phát cao hơn.
Bà Yellen ví nền kinh tế Mỹ như một chiếc xe: Bộ Tài chính cầm lái, Fed giữ phanh, nhưng phía sau là “rơ-moóc” nặng 38.000 tỷ USD nợ công. Phanh quá gấp có thể làm cả hệ thống vỡ tung vì áp lực lãi vay, buộc Fed phải nới lỏng dù chiếc xe đang lao nhanh trên con đường nợ nần.
Phát biểu tại một hội thảo của Hiệp hội Kinh tế Hoa Kỳ, bà Yellen thừa nhận lo ngại Mỹ đang tiến tới điểm mà chiếc xe trở nên quá nặng để phanh còn phát huy tác dụng. “Các điều kiện dẫn tới thống trị tài khóa đang ngày càng rõ nét,” bà cảnh báo.
Sự suy yếu của “chuẩn mực Hamilton”
Theo Eric Leeper, giáo sư Đại học Virginia và cựu kinh tế gia Fed, gốc rễ vấn đề không chỉ nằm ở chính sách mà còn ở niềm tin công chúng. Trong phần lớn lịch sử, Mỹ vận hành dựa trên “Hamilton Norm” – niềm tin rằng nợ phát hành hôm nay cuối cùng sẽ được trả bằng thặng dư thuế trong tương lai.
Chuẩn mực này, theo ông, thực chất đã sụp đổ vào năm 2020 khi các gói kích thích khổng lồ thời đại dịch được xem như “quà tặng” hơn là khoản vay cần hoàn trả. Khi các khoản hỗ trợ đến tay người dân mà không kèm thông điệp về nghĩa vụ thuế tương lai, nợ công dần bị coi như nguồn tiền vĩnh viễn.
Một khi niềm tin rằng thuế sẽ tăng để trả nợ không còn, người dân có xu hướng chi tiêu nhiều hơn ngay lập tức, đẩy giá cả leo thang. Trong bối cảnh đó, lạm phát không còn là tai nạn chính sách mà trở thành một phần của cơ chế vận hành.
Lãi suất cao có thể phản tác dụng
Đáng chú ý, với nợ công ở mức 120% GDP, công cụ lãi suất của Fed đang tạo ra nghịch lý. Thông thường, tăng lãi suất sẽ kìm hãm chi tiêu. Nhưng hiện nay, chính phủ Mỹ mỗi năm phải trả hơn 1.000 tỷ USD tiền lãi, và khoản tiền này chảy thẳng vào khu vực tư nhân dưới dạng thu nhập từ trái phiếu.
Vì vậy, lãi suất cao không còn thu hẹp nền kinh tế như trước, mà có thể kích thích chi tiêu thông qua dòng tiền lãi. Điều này hoàn toàn khác giai đoạn đầu thập niên 1980, khi Chủ tịch Fed Paul Volcker mạnh tay nâng lãi suất để dập lạm phát, trong bối cảnh nợ công chỉ khoảng 25% GDP và tác động lên ngân sách diễn ra chậm hơn nhiều.
Khi thị trường trái phiếu chi phối
Hệ quả của Fiscal Dominance không chỉ mang tính lý thuyết. Theo Heather Long, kinh tế trưởng của Navy Federal Credit Union, khi nợ công vượt mốc 120% GDP, thị trường trái phiếu ngày càng có tiếng nói quyết định đối với chi phí vốn của toàn nền kinh tế.
Người dân cảm nhận điều này qua lãi suất vay mua nhà, mua xe tăng cao, đôi khi không còn phản ánh trực tiếp định hướng của Fed. Nếu nhà đầu tư nghi ngờ Mỹ sẽ không quay lại kỷ luật tài khóa, họ sẽ đòi hỏi mức bù rủi ro cao hơn, đẩy lãi suất lên cho toàn bộ nền kinh tế.
Ông Leeper cho rằng Mỹ chưa rơi vào kịch bản siêu lạm phát kiểu La Mã hay Argentina, nhưng tình thế hiện tại rất mong manh. Khi Quốc hội và Nhà Trắng không còn nói đến thặng dư ngân sách, công chúng bắt đầu gắn lạm phát trực tiếp với chính sách tài khóa.
“Nước Mỹ thường chỉ làm điều đúng đắn sau khi đã thử mọi lựa chọn khác,” ông Leeper nhắc lại câu nói của Winston Churchill. “Chừng nào niềm tin chưa thực sự rạn nứt, mọi thứ vẫn ổn. Nhưng nếu niềm tin đó lung lay, rắc rối lớn sẽ bắt đầu.”
Nguồn: Fortune, BI