Fed trước phép thử lịch sử: Quyền lực tổng thống có xuyên thủng “lá chắn chính trị” của ngân hàng trung ương Mỹ?

Vụ việc xuất phát từ nỗ lực của Tổng thống Donald Trump nhằm sa thải Thống đốc Fed Lisa Cook với cáo buộc gian lận trong hồ sơ thế chấp. Trọng tâm tranh luận là liệu Tòa án Tối cao có giữ vững tinh thần lập pháp của Quốc hội – vốn thiết kế Fed như một cơ quan độc lập – hay mở đường cho tổng thống can thiệp sâu hơn vào nhân sự ngân hàng trung ương.

Trong kịch bản xấu nhất, vụ kiện có thể làm suy yếu nghiêm trọng nền tảng độc lập của Fed. Ngay cả khi bà Cook giữ được vị trí, giới chuyên gia cảnh báo phán quyết vẫn có thể tạo tiền lệ, cho phép một tổng thống tương lai tìm cách loại bỏ các nhà hoạch định chính sách tiền tệ thông qua những lý do mang tính kỹ thuật hoặc chính trị.

Theo nhiều nhà phân tích pháp lý, Tòa án Tối cao – vốn có khuynh hướng bảo thủ – có thể không chấp nhận hoàn toàn nỗ lực sa thải của ông Trump, nhưng đồng thời làm rõ thế nào là “lý do chính đáng” để bãi nhiệm một thống đốc Fed. Điều này vừa có thể củng cố, vừa có thể vô tình làm lộ ra những kẽ hở trong cơ chế bảo vệ tính độc lập của ngân hàng trung ương.

Khái niệm “lý do chính đáng” được quy định trong Đạo luật Dự trữ Liên bang nhằm ngăn chặn việc sa thải vì bất đồng chính sách, đặc biệt là các quyết định về lãi suất. Bà Lisa Cook và Chủ tịch Fed Jerome Powell cho rằng tranh cãi hiện nay thực chất bắt nguồn từ bất đồng chính sách tiền tệ, chứ không phải các cáo buộc pháp lý.

Các chuyên gia lưu ý điều khoản này chưa từng được kiểm nghiệm trước tòa. Nếu tiêu chí được đặt ra đủ nghiêm ngặt, nó có thể trở thành hàng rào pháp lý vững chắc cho Fed; ngược lại, nếu bị nới lỏng, đây sẽ là mục tiêu để các chính quyền tương lai khai thác.

Bà Loretta Mester, cựu Chủ tịch Fed Cleveland, cảnh báo rằng “cánh cửa đã mở”, và thách thức lớn nhất là làm sao ngăn việc một tổng thống chỉ cần viện dẫn cáo buộc mơ hồ để loại bỏ một thống đốc không hợp ý.

Bà Cook cho biết ông Trump từng tuyên bố sa thải bà vào tháng 8/2025, dựa trên cáo buộc khai báo sai thông tin vay mua nhà, dù chưa có bất kỳ cáo buộc hình sự hay kết luận từ cơ quan tài chính nào. Bà đã khởi kiện và được tòa cấp dưới cho phép tiếp tục giữ chức vụ trong thời gian chờ xét xử. Chính quyền Trump đã kháng cáo lên Tòa án Tối cao.

Theo nguồn tin thân cận, Chủ tịch Fed Jerome Powell dự kiến sẽ tham dự phiên điều trần liên quan đến vụ kiện này. Một số cựu quan chức Fed lo ngại rằng, với xu hướng ủng hộ chính quyền Trump trong các vụ việc khác, ngay cả một phán quyết có lợi cho bà Cook cũng có thể làm mỏng đi “lớp cách nhiệt” chính trị bảo vệ Fed.

Dẫu vậy, vẫn có những kỳ vọng thận trọng. Một số học giả luật cho rằng Tòa án Tối cao có thể tạo ra một ngoại lệ nhằm duy trì tính độc lập của Fed, nhưng điều kiện “lý do chính đáng” phải được định nghĩa chặt chẽ, có ranh giới rõ ràng đối với quyền sa thải của tổng thống.

Trên thực tế, việc bãi nhiệm một thống đốc Fed vốn rất khó, thể hiện qua nhiệm kỳ kéo dài 14 năm và yêu cầu pháp lý nghiêm ngặt. Thiết kế này nhằm bảo vệ ngân hàng trung ương khỏi áp lực chính trị ngắn hạn, vốn gắn với chu kỳ bầu cử.

Lịch sử cho thấy những quyết định cứng rắn của Fed, dù gây tổn thất kinh tế ngắn hạn, có thể mang lại lợi ích lâu dài. Điển hình là giai đoạn Chủ tịch Fed Paul Volcker áp lãi suất hai chữ số đầu thập niên 1980 để dập lạm phát, dẫn tới suy thoái và thất nghiệp cao, nhưng cuối cùng giúp củng cố uy tín của Fed và ổn định kỳ vọng lạm phát.

Chính uy tín này được cho là đã giúp Fed kiểm soát làn sóng lạm phát hậu đại dịch mà không đẩy nền kinh tế vào suy thoái sâu. Tuy nhiên, uy tín đó sẽ bị đe dọa nếu chính sách tiền tệ bị chi phối bởi động cơ chính trị, đặc biệt trong kịch bản tổng thống có quyền sa thải quan chức Fed theo ý muốn.

Dù vậy, vẫn tồn tại khả năng tích cực nếu các tổng thống chấp nhận lãi suất cao và tăng trưởng chậm hơn để kiểm soát lạm phát, cho phép Fed tiếp tục ra quyết định dựa trên dữ liệu thay vì áp lực chính trị.

Trong một tuyên bố chung, ba cựu lãnh đạo Fed, trong đó có Alan Greenspan, đã lên tiếng ủng hộ Chủ tịch Powell, cảnh báo rằng những động thái can thiệp như vậy gợi nhớ đến cách điều hành chính sách tiền tệ ở các nền kinh tế có thể chế yếu kém, chứ không phải của quốc gia phát hành đồng tiền dự trữ toàn cầu.

Theo nhiều nhà kinh tế, nếu ngân hàng trung ương không độc lập, lạm phát sẽ cao và kéo dài hơn đáng kể. Do độ trễ của chính sách tiền tệ, Fed gần như luôn phải đưa ra những quyết định đi ngược lại mong muốn chính trị ngắn hạn – một thực tế khiến xung đột là điều khó tránh khỏi.

Theo Reuters