Trong những tuần gần đây, thị trường quốc tế liên tục rung lắc bởi bất ổn địa chính trị, chủ yếu xuất phát từ các chính sách kinh tế khó đoán của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Đồng USD đã rơi xuống mức thấp nhất trong vòng 4 năm, trong khi dòng tiền tìm đến các tài sản trú ẩn an toàn, đẩy giá vàng vượt mốc kỷ lục hơn 5.500 USD/ounce. Diễn biến này tạo ra khoảng trống để Trung Quốc quảng bá đồng nhân dân tệ như một phương án thay thế tiềm năng.

Cuối tuần qua, truyền thông Trung Quốc đăng tải phát biểu của Chủ tịch Tập Cận Bình về định hướng nâng tầm nhân dân tệ trở thành một đồng tiền dự trữ toàn cầu. Hiện nay, vai trò này vẫn do USD nắm giữ, khi đồng bạc xanh chiếm ưu thế trong giao dịch quốc tế và được xem là tài sản an toàn hàng đầu.

Giới phân tích nhận định trật tự hiện tại khó có thể thay đổi trong “một sớm một chiều”. Tuy vậy, đà suy yếu mạnh của USD kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào năm ngoái đã mở ra cơ hội hiếm hoi cho các đối thủ.

Theo tạp chí Qiushi, ông Tập Cận Bình nhấn mạnh Trung Quốc cần hướng tới xây dựng “một đồng tiền mạnh, được sử dụng rộng rãi trong thương mại quốc tế và thị trường ngoại hối”, đồng thời đề cao vai trò của một ngân hàng trung ương đủ quyền lực để thu hút đầu tư và tác động đến giá cả toàn cầu.

Trong hơn một thập kỷ, Bắc Kinh đã theo đuổi chiến lược quốc tế hóa nhân dân tệ, song tiến trình này gặp không ít trở ngại. Gần đây, những lo ngại xoay quanh chính sách kinh tế Mỹ cùng xu hướng “phi đô la hóa” tại nhiều quốc gia đã giúp Trung Quốc bắt đầu gặt hái kết quả rõ rệt hơn.

Việc Tổng thống Trump áp nhiều vòng thuế quan với các đối tác thương mại lớn đã làm xói mòn niềm tin vào triển vọng tăng trưởng của Mỹ và giá trị đồng USD. Cùng với đó, các động thái nhân sự tại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, bao gồm đề cử ông Kevin Warsh và những xung đột công khai với Chủ tịch Jerome Powell, càng làm gia tăng bất ổn về chính sách tiền tệ và lãi suất.

Từ năm ngoái, nhà đầu tư đã dần giảm tỷ trọng nắm giữ USD. Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Christine Lagarde cũng kêu gọi nâng vai trò của đồng euro trong hệ thống tài chính toàn cầu. Nguy cơ Mỹ sử dụng thuế quan và trừng phạt kinh tế khiến nhiều quốc gia tìm cách hạn chế phụ thuộc vào đồng bạc xanh.

Theo ông Dinny McMahon, Trưởng bộ phận nghiên cứu thị trường tại Trivium China, việc mở rộng vai trò của nhân dân tệ từng gặp rất nhiều khó khăn. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Bắc Kinh hiện nay, thế giới đang bước vào giai đoạn đặc biệt, khi niềm tin vào USD suy giảm đáng kể.

Trong hơn 80 năm, kể từ sau Thế chiến 2 và Thỏa thuận Bretton Woods, USD giữ vị trí trung tâm của kinh tế toàn cầu. Nhu cầu lớn đối với đồng tiền này giúp Mỹ vay vốn quốc tế với chi phí thấp và gia tăng sức mạnh trong việc áp đặt các biện pháp trừng phạt.

IMF hiện công nhận 7 đồng tiền dự trữ lớn khác, gồm euro, nhân dân tệ, yên Nhật, đô la Canada, đô la Australia, bảng Anh và franc Thụy Sĩ. Trung Quốc tìm cách nâng vị thế nhân dân tệ nhằm giảm tác động từ sự thống trị tài chính của Mỹ, đồng thời gia tăng ảnh hưởng kinh tế – chính trị trong thương mại và tài chính quốc tế.

Để củng cố sức hút của nhân dân tệ, Bắc Kinh đã mở rộng khả năng tiếp cận thị trường chứng khoán, trái phiếu và hàng hóa, đồng thời đơn giản hóa các cơ chế thanh toán xuyên biên giới. Việc đẩy mạnh quan hệ thương mại với các nền kinh tế đang phát triển cũng góp phần gia tăng sử dụng nhân dân tệ trong thanh toán.

Sau khi phương Tây áp đặt trừng phạt Nga vì xung đột tại Ukraine, tỷ lệ thanh toán bằng nhân dân tệ trong thương mại tăng vọt lên mức kỷ lục. Mùa hè năm ngoái, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Trung Quốc Pan Gongsheng cho biết nhân dân tệ đã trở thành đồng tiền tài trợ thương mại lớn nhất thế giới và là đồng tiền thanh toán lớn thứ ba, đồng thời kêu gọi xây dựng một hệ thống tiền tệ “đa cực”.

Viễn cảnh USD bị thách thức rõ rệt cũng khiến Tổng thống Trump lo ngại. Nhóm BRICS, gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi, từng đề cập ý tưởng tạo ra một đồng tiền dự trữ mới. Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ áp thuế 100% để đáp trả nếu kế hoạch này trở thành hiện thực.

Dù vậy, khả năng nhân dân tệ thay thế hoàn toàn USD vẫn còn rất xa. Theo IMF, năm ngoái USD chiếm khoảng 57% dự trữ ngoại hối toàn cầu, euro khoảng 20%, trong khi nhân dân tệ mới ở mức gần 2%. Trung Quốc cũng chưa từng tuyên bố mục tiêu “soán ngôi” USD, mà tập trung mở rộng vai trò so với hiện tại.

Các chuyên gia cho rằng việc Trung Quốc kiểm soát chặt dòng vốn ra vào và duy trì nhân dân tệ ở mức tương đối thấp để hỗ trợ xuất khẩu sẽ tiếp tục khiến nhà đầu tư thận trọng. Theo ông McMahon, khó hình dung một kịch bản nhân dân tệ đạt quy mô dự trữ tương đương USD hay euro, song trong bối cảnh trật tự tài chính – địa chính trị toàn cầu đang dịch chuyển, Bắc Kinh coi đây là thời điểm thuận lợi để từng bước gia tăng vị thế.

Thủy Bùi