“Bất kỳ quốc gia nào giao thương với Iran sẽ phải chịu mức thuế 25% đối với mọi giao dịch với Mỹ”, Tổng thống Trump viết trên mạng xã hội ngày 12/1, đồng thời nhấn mạnh biện pháp này “có hiệu lực ngay lập tức”, song chưa làm rõ phạm vi hay cách thức triển khai.
Tuyên bố trên được đưa ra chỉ vài tháng sau khi ông Trump đạt thỏa thuận với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề hội nghị thượng đỉnh tại Hàn Quốc. Theo đó, Mỹ tạm ngừng áp thuế quan để đổi lấy việc Trung Quốc tiếp tục xuất khẩu các loại đất hiếm sang thị trường Mỹ.
Theo Bloomberg Economics, thuế quan trung bình của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc đã giảm từ 40,8% xuống còn 30,8% sau thỏa thuận “đình chiến thương mại” đạt được vào tháng 10/2025. Tuy nhiên, thông báo về mức thuế mới liên quan đến Iran có thể đảo ngược tiến trình này và khiến giới quan sát nghi ngờ khả năng ông Trump thăm Bắc Kinh vào tháng 4 tới.
Hiện vẫn chưa rõ liệu chính quyền Mỹ có áp dụng mức thuế 25% nói trên song song với các mức thuế hiện hành, hay sẽ đưa ra những ngoại lệ dành riêng cho Trung Quốc. Trước đó, Nhà Trắng từng phát tín hiệu rằng việc nâng thuế quá cao có thể gây tác động tiêu cực tới thị trường trong nước. Tháng 8/2025, Cố vấn Nhà Trắng Peter Navarro từng phản đối việc trừng phạt Trung Quốc vì mua dầu từ Nga, cho rằng Mỹ đã áp thuế hơn 50% lên hàng hóa Trung Quốc và không muốn “tự gây hại cho chính mình”.
Phản ứng trước tuyên bố của ông Trump, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ning khẳng định Bắc Kinh sẽ kiên quyết bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp. “Chúng tôi luôn tin rằng không ai có thể giành chiến thắng trong một cuộc chiến thuế quan”, bà Mao nhấn mạnh.
Số liệu cho thấy kim ngạch nhập khẩu của Trung Quốc từ Iran đã giảm gần 28% trong 11 tháng đầu năm 2025 so với cùng kỳ năm trước, xuống còn 2,86 tỷ USD. Tiến sĩ Zhou Mi, nhà nghiên cứu cấp cao tại một viện trực thuộc Bộ Thương mại Trung Quốc, nhận định nếu Mỹ không tôn trọng các thỏa thuận đã đạt được, Bắc Kinh hoàn toàn có quyền thực hiện “những hành động phù hợp”.
Theo ông Zhou, trước đây Mỹ thường biện minh cho các biện pháp áp thuế bằng lý do thâm hụt thương mại đe dọa an ninh quốc gia. “Nhưng hiện nay, thương mại giữa các quốc gia khác với Iran thì liên quan gì đến an ninh của Mỹ?”, ông đặt câu hỏi.
Trên thị trường tài chính, các phát ngôn của Tổng thống Trump chưa gây ra biến động lớn. “Thị trường không mấy quan tâm đến những lời đe dọa áp thuế”, ông Ling Vey-Sern, Giám đốc điều hành tại Union Bancaire Privée (Singapore), nhận xét, đồng thời cho rằng ông Trump khó có khả năng phá vỡ thỏa thuận đình chiến với Trung Quốc chỉ để gây sức ép với Iran.
Thị trường dầu mỏ cũng được đánh giá sẽ chỉ phản ứng mạnh nếu Mỹ tiến hành chặn bắt hoặc tịch thu tàu chở dầu thô của Iran, kịch bản có thể làm leo thang căng thẳng tương tự trường hợp Venezuela, theo bà Emma Li, nhà phân tích thị trường Trung Quốc của Vortexa.
Ngoài yếu tố thương mại, Iran còn là đối tác chiến lược quan trọng của Trung Quốc, theo ông Dexter Roberts, nghiên cứu viên cao cấp tại Global China Hub thuộc Hội đồng Đại Tây Dương. Ông cho rằng vẫn còn nhiều hoài nghi về việc liệu Tổng thống Trump có thực sự thực thi đầy đủ lời đe dọa áp thuế hay không, và không loại trừ khả năng Mỹ bất ngờ tuyên bố Trung Quốc nằm ngoài phạm vi áp dụng.
Theo dữ liệu mới nhất của Ngân hàng Thế giới, Iran – thành viên OPEC – đã xuất khẩu hàng hóa tới 147 đối tác thương mại trong năm 2022, trong đó các thị trường lớn nhất gồm Trung Quốc, Các Tiểu vương quốc Ả-rập Thống nhất và Ấn Độ.
Trong bối cảnh Iran đang đối mặt với các cuộc biểu tình chống chính phủ lớn nhất trong nhiều năm và cáo buộc Mỹ cùng Israel đứng sau tình trạng bất ổn, Tổng thống Trump cho biết Washington có thể tiếp xúc với các quan chức Iran cũng như phe đối lập, đồng thời tiếp tục gây sức ép, kể cả bằng đe dọa hành động quân sự. Phía Iran khẳng định vẫn duy trì các kênh liên lạc với Mỹ.
Nhà Trắng nhấn mạnh rằng dù các phương án quân sự luôn được cân nhắc, ngoại giao vẫn là ưu tiên hàng đầu của Tổng thống Trump. Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump tiếp tục sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép đối với các quốc gia có quan hệ với đối thủ của Mỹ hoặc theo đuổi các chính sách thương mại mà ông cho là bất công.
Ở chiều ngược lại, chính sách thương mại cứng rắn này cũng đang chịu thách thức pháp lý khi Tòa án Tối cao Mỹ xem xét khả năng bãi bỏ một loạt mức thuế quan hiện hành.
Khang Nguyễn