Thỏa thuận dầu diesel giữa Mỹ và Nga

Tối 9/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo sau cuộc trao đổi với Tổng thống Nga Vladimir Putin, hai bên thống nhất Nga lập tức cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu. Các đợt tiếp theo dự kiến gồm 500.000 tấn trong tháng 11, thêm 1 triệu tấn và 3 triệu tấn tùy điều kiện sản xuất tại các nhà máy lọc dầu Nga.

Thỏa thuận được công bố khi giá nhiên liệu tăng mạnh và bầu cử giữa kỳ Mỹ đang đến gần. Ông Trump cho rằng nguồn cung mới, cùng việc Mỹ kiểm soát eo biển Hormuz, sẽ giúp giảm giá diesel trong nước và trên thế giới.

Mỹ đã cấm nhập khẩu dầu khí Nga từ năm 2022 để đáp trả chiến dịch quân sự của Moscow tại Ukraine. Một đạo luật trừng phạt diện rộng mới đây cũng nhắm đến các quốc gia mua năng lượng Nga. Tuy nhiên, sau thông báo ngày 9/10, Bộ Tài chính Mỹ cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài đã cấp giấy phép tạm thời, cho phép dầu diesel Nga cung ứng ra thị trường toàn cầu.

Khủng hoảng nguồn cung nhiên liệu toàn cầu

Giá nhiên liệu tăng mạnh do tác động đồng thời từ cuộc tấn công của Mỹ - Israel nhằm vào Iran và xung đột Nga - Ukraine.

Iran về cơ bản phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu trong thời bình. Các cuộc tấn công nhằm vào đường ống Đông - Tây của Ả Rập Xê Út, cùng hoạt động của lực lượng Houthi tại Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb, tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung.

Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, cơ sở năng lượng và cảng biển của Nga và Ukraine liên tục bị tấn công. Dự trữ nhiên liệu toàn cầu suy giảm nghiêm trọng, đẩy giá diesel tại Mỹ và châu Âu lên mức kỷ lục trong tháng 9.

Tuần trước, G7 nhất trí giải phóng 100 triệu thùng dầu và diesel dự trữ khẩn cấp sau sức ép của Mỹ đối với Liên minh châu Âu, trong đó chính quyền Trump đe dọa cấm xuất khẩu diesel của Mỹ.

Ông Trump chịu sức ép trước ngày bầu cử

Giá diesel tăng khiến mức trung bình toàn quốc tại Mỹ lên tới 6,52 USD/gallon trong tháng 9, cao hơn gấp đôi cùng kỳ năm trước. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá hiện ở khoảng 6,2 USD/gallon.

Dù là nước xuất khẩu diesel lớn nhất thế giới, dự trữ nhiên liệu của Mỹ đã giảm mạnh từ khi chiến sự Iran bùng phát, xuống dưới mức thông thường ngay cả khi các nhà máy lọc dầu tăng sản lượng.

Trong tháng 9, các nhà lập pháp Mỹ và ông Trump đề xuất hạn chế xuất khẩu diesel để giảm chi phí cho người tiêu dùng. Ông Trump cũng kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy chấm dứt các cuộc tấn công vào mục tiêu nhiên liệu diesel, đồng thời cáo buộc Ukraine góp phần gây thiếu hụt khi tăng cường tập kích ngành dầu mỏ Nga.

Giá diesel đặc biệt đáng lo ngại với ông Trump trước cuộc bầu cử giữa kỳ, bởi nhiều doanh nghiệp nhỏ thuộc lực lượng ủng hộ MAGA phụ thuộc vào loại nhiên liệu này. Chi phí vận chuyển thực phẩm, hàng hóa và vận hành máy móc nông nghiệp tăng cao cũng trực tiếp tác động đến đời sống người dân.

Trung tâm Nghiên cứu Pew gần đây cho biết kinh tế là vấn đề quan trọng nhất đối với 84% cử tri đã đăng ký. Những bang từng ủng hộ ông Trump và thường bỏ phiếu cho đảng Cộng hòa, như Iowa và Kansas, nay được xem là các bang cạnh tranh trong cuộc bầu cử ngày 3/11, làm gia tăng áp lực lên tổng thống nhằm tránh thất bại cho đảng của mình.

Hiệu quả thực tế của thỏa thuận còn bỏ ngỏ

Ngày 9/10, Tổng thống Putin bày tỏ tin tưởng thỏa thuận sẽ mang lại tác động tích cực cho toàn bộ nền kinh tế thế giới. Ông cũng nhấn mạnh thỏa thuận duy trì các cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa lãnh đạo hai nước và thúc đẩy hợp tác giữa các cơ quan hành pháp, an ninh cùng những đơn vị liên quan.

Dù vậy, giới phân tích vẫn hoài nghi về khả năng thỏa thuận giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng. Nga từng là nước xuất khẩu diesel lớn thứ hai thế giới sau Mỹ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), sản lượng diesel của Nga thông thường gấp đôi nhu cầu trong nước.

Tuy nhiên, lượng diesel và khí đốt xuất khẩu của Nga trong quý III chỉ đạt 190.000 thùng/ngày, giảm mạnh so với mức 690.000 thùng/ngày trong quý II và 850.000 thùng/ngày trong quý I. Michelle Wiese Bockmann, nhà phân tích tình báo hàng hải tại Windward, dẫn số liệu từ đơn vị theo dõi hàng hóa Vortexa để đưa ra nhận định này.

Nga đã cấm xuất khẩu diesel từ tháng 7 nhằm ưu tiên nhu cầu trong nước, sau đó gia hạn lệnh cấm đến hết tháng 10. Các cuộc tấn công của Ukraine vào cơ sở năng lượng Nga góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nhiên liệu. Ông Putin thừa nhận các cuộc tấn công này đã ảnh hưởng đến 1% GDP của Nga.

Tuần trước, Moscow cho biết có thể xem xét nới lỏng một phần hạn chế xuất khẩu nếu sản lượng vượt nhu cầu. Phó Thủ tướng Alexander Novak phát biểu trước Quốc hội Nga rằng thị trường nội địa đã cân bằng và chính phủ sẽ cân nhắc mở lại một phần xuất khẩu khi nguồn cung dư thừa.

Chris Beauchamp, nhà phân tích thị trường trưởng tại Tập đoàn IG, nhận định với Al Jazeera rằng thỏa thuận giải phóng dầu diesel Nga chỉ mang tính ngắn hạn và là một thương vụ mang đậm phong cách Trump.

Ông Beauchamp cho biết nhu cầu diesel toàn cầu vào khoảng 30 triệu thùng mỗi ngày. Vì vậy, ngay cả khi Nga bổ sung nguồn cung, tác động cũng khó kéo dài, bởi lượng tiêu thụ hằng ngày của thế giới rất lớn so với tổng lượng dầu dự kiến được giải phóng theo thỏa thuận.

Michelle Wiese Bockmann cũng cho rằng hiện chưa thể xác định rõ việc đưa diesel Nga trở lại thị trường sẽ giúp giảm giá và khắc phục tình trạng thiếu hụt đến mức nào.

Một trở ngại khác là khả năng các nước châu Âu từ chối mua nhiên liệu Nga. Neil Atkinson, cựu trưởng bộ phận thị trường và công nghiệp dầu mỏ của IEA, nhận định rất khó để các chính phủ châu Âu chấp nhận mua dầu từ Moscow về mặt đạo đức, sau bốn năm nỗ lực giảm phụ thuộc vào nguồn cung năng lượng của Nga.

Khang Nguyễn