Theo số liệu từ Cục Thống kê, riêng tháng 5/2026, cả nước có hơn 17.000 doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn đăng ký trên 280.900 tỷ đồng và gần 75.900 lao động đăng ký. So với cùng kỳ năm trước, số doanh nghiệp tăng 12,5%, vốn đăng ký tăng 79,3%, trong khi số lao động giảm tới 22,7%.

Lũy kế 5 tháng đầu năm, Việt Nam ghi nhận hơn 94.800 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới, tổng vốn gần 1,066 triệu tỷ đồng và 432.800 lao động đăng ký. So với cùng kỳ năm 2025, số doanh nghiệp tăng 42,1%, vốn đăng ký tăng 64,8% nhưng lao động đăng ký lại giảm 4,7%.

Đáng chú ý, vốn đăng ký bình quân mỗi doanh nghiệp mới đạt 11,2 tỷ đồng, tăng 16% so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy các doanh nghiệp mới đang có xu hướng đầu tư lớn hơn về vốn nhưng không còn phụ thuộc nhiều vào việc tuyển dụng số lượng lớn lao động như trước.

Công nghệ thay thế dần mô hình tăng trưởng dựa vào nhân công

Trong nhiều năm, sự mở rộng của doanh nghiệp thường đi cùng với việc tuyển thêm nhân sự. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi số, tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi hoàn toàn mô hình này.

Thực tế, xu hướng tinh gọn nhân sự đã xuất hiện từ lâu. Kết quả Tổng điều tra kinh tế giai đoạn 2016-2020 cho thấy số lao động bình quân trong mỗi doanh nghiệp đã giảm từ 27,7 người xuống còn 21,5 người.

Ở khu vực doanh nghiệp ngoài nhà nước, số lao động bình quân giảm từ 17,6 xuống 13 người. Khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cũng giảm từ 296,7 xuống còn 228,9 lao động/doanh nghiệp.

Những con số này phản ánh quá trình chuyển đổi mang tính cấu trúc, không phải hiện tượng ngắn hạn.

Nhà máy ít người hơn nhưng năng suất cao hơn

Ngành dệt may – lĩnh vực từng được xem là biểu tượng của mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ – đang cho thấy sự thay đổi rõ nét.

Theo ông Vũ Đức Giang, nhiều giải pháp công nghệ 4.0 hiện đã có chi phí phù hợp với khả năng đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam.

Tại nhiều nhà máy kéo sợi hiện đại, toàn bộ các khâu từ xử lý nguyên liệu, chải thô, ghép sợi đến đóng gói đều được tự động hóa.

Một nhà máy quy mô 50.000 cọc sợi trước đây cần từ 200-300 lao động thì hiện nay chỉ cần khoảng 30-40 người vận hành. Trong lĩnh vực may mặc, robot vận chuyển bán thành phẩm, hàng hóa và hệ thống vệ sinh tự động cũng đang dần thay thế sức lao động thủ công.

Điều đó đồng nghĩa một doanh nghiệp mới có thể đầu tư hàng chục tỷ đồng cho máy móc, phần mềm và hạ tầng số nhưng chỉ cần bộ máy nhân sự rất gọn nhẹ để vận hành.

Ngân hàng bước vào thời kỳ tuyển dụng chọn lọc

Không chỉ sản xuất, lĩnh vực dịch vụ tài chính cũng đang chứng kiến làn sóng tái cấu trúc nhân sự mạnh mẽ.

Đến cuối năm 2025, LPBank giảm 1.592 nhân sự so với năm trước. VIB giảm 1.396 người, còn Sacombank giảm 1.207 người.

Ngay cả Vietcombank cũng cắt giảm gần 900 nhân sự dù mạng lưới hoạt động gần như không thay đổi.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các ngân hàng ngừng tuyển dụng. Thay vì tuyển số lượng lớn giao dịch viên hay nhân viên hành chính, nhu cầu hiện nay tập trung vào kỹ sư dữ liệu, chuyên gia trí tuệ nhân tạo, kỹ sư học máy, kiến trúc sư điện toán đám mây và các vị trí công nghệ cao.

Nhiều chuyên gia nhận định ngành ngân hàng đang bước vào "kỷ nguyên tuyển dụng chọn lọc", nơi năng lực công nghệ và dữ liệu trở thành yếu tố quyết định.

Từ nền kinh tế thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ

Nhìn rộng hơn, việc số doanh nghiệp mới tăng mạnh trong khi lao động đăng ký giảm phản ánh quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam.

Nếu trước đây doanh nghiệp cạnh tranh bằng lợi thế nhân công giá rẻ và quy mô lao động lớn, thì hiện nay trọng tâm đang chuyển sang công nghệ, dữ liệu, tự động hóa và năng suất lao động.

Vì vậy, nghịch lý doanh nghiệp tăng nhanh nhưng số "ghế" việc làm mới giảm không phải là tín hiệu suy yếu của nền kinh tế. Trái lại, đây là dấu hiệu cho thấy tăng trưởng đang được tạo ra từ vốn đầu tư, đổi mới công nghệ và hiệu quả vận hành cao hơn.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này cũng đặt ra áp lực lớn đối với người lao động. Những công việc mang tính lặp lại sẽ ngày càng thu hẹp, trong khi nhu cầu đối với lao động có kỹ năng số, kỹ năng công nghệ và khả năng thích ứng với môi trường làm việc mới sẽ tiếp tục gia tăng.

Nói cách khác, phía sau những con số trái chiều là một thực tế mới: doanh nghiệp Việt Nam đang dần chuyển từ mô hình "đông người để tăng trưởng" sang mô hình "ít người nhưng năng suất cao", nơi công nghệ trở thành động lực chính của sự phát triển.

Linh Thủy