Tại dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu đang được hoàn thiện, Bộ Công Thương đề xuất thay đổi cơ chế điều hành giá theo hướng không còn công bố giá cơ sở định kỳ từ phía Nhà nước. Theo đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối được tự quyết định giá bán, nhưng phải kê khai và kết nối dữ liệu để phục vụ công tác quản lý.

Theo phương án này, thương nhân đầu mối phải thông báo giá bán mới trước ít nhất 30 phút so với thời điểm áp dụng, đồng thời nêu cụ thể giờ và phút có hiệu lực. Yêu cầu này nhằm hạn chế tình trạng tăng giá trước thời điểm công bố hoặc chậm giảm giá khi thị trường biến động.

Dự thảo cũng yêu cầu doanh nghiệp không được lợi dụng việc điều chỉnh giá để ngừng bán hoặc hạn chế bán xăng dầu trái quy định. Thông tin về thời điểm công bố, cập nhật giá và các giao dịch liên quan phải được lưu trữ đầy đủ, không được tự ý sửa đổi hoặc xóa bỏ.

Đối với thương nhân phân phối, giá bán được chủ động xác định nhưng không được cao hơn mức giá do thương nhân đầu mối công bố để cung cấp hàng. Khi giá từ đầu mối tăng, đơn vị phân phối không bắt buộc phải điều chỉnh giá bán theo cùng mức tăng.

Tại các khu vực xa cảng hoặc kho của thương nhân đầu mối, dự thảo đề xuất cho phép giá bán cao hơn, nhưng phần chênh lệch không vượt quá 2%.

Về chi phí kinh doanh định mức trong công thức tính giá, Bộ Công Thương dự kiến công bố mức điều chỉnh căn cứ vào chỉ số giá tiêu dùng (CPI), cùng thời điểm áp dụng, muộn nhất vào ngày 31/1 hằng năm. Doanh nghiệp có trách nhiệm báo cáo chi phí thực tế mỗi năm và thực hiện kiểm toán độc lập theo chu kỳ 3 năm một lần.

Dự thảo còn bổ sung tiêu chí để xem xét, điều tra hành vi hạn chế cạnh tranh. Cụ thể, nếu từ hai thương nhân đầu mối hoặc thương nhân phân phối trở lên cùng hoạt động trên một địa bàn, có tổng thị phần từ 30% trở lên và xuất hiện dấu hiệu thông đồng, thỏa thuận giá không bắt nguồn từ biến động chi phí đầu vào, các đơn vị này có thể bị xem xét, điều tra theo quy định.

Trong trường hợp thị trường diễn biến bất thường, Nhà nước vẫn có thể áp dụng các biện pháp can thiệp như quy định giá tối đa, khung giá hoặc giá cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định để bình ổn thị trường khi cần thiết.

Trước đề xuất trao quyền định giá cho doanh nghiệp, Bộ Công Thương cho biết sẽ tăng cường giám sát thông qua hệ thống dữ liệu, trong đó có cơ chế cảnh báo những trường hợp biến động bất thường để phục vụ công tác kiểm tra, nhất là khi giá bán được điều chỉnh.

Mục tiêu của dự thảo là đưa giá xăng dầu vận hành sát hơn với cơ chế thị trường nhưng vẫn duy trì vai trò quản lý của Nhà nước. Dù được chủ động quyết định giá bán, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ công thức tính giá và các yếu tố cấu thành giá theo quy định.

Một trong những công cụ giám sát trọng tâm là cơ chế kê khai giá. Khi xác định hoặc điều chỉnh giá bán, doanh nghiệp phải cung cấp công thức tính, các thành phần cấu thành giá và giải trình nguyên nhân biến động với cơ quan quản lý.

Việc kê khai dự kiến được thực hiện thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và triển khai trên phạm vi cả nước. Hệ thống sẽ phát hiện, cảnh báo những yếu tố bất thường để Bộ Công Thương, Sở Công Thương và các cơ quan liên quan theo dõi, kiểm tra hoạt động điều chỉnh giá.

Những trường hợp đã kê khai nhưng không giải trình được nguyên nhân làm giá tăng hoặc giảm cũng sẽ được hệ thống cảnh báo đến Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường để kịp thời kiểm tra.

Như vậy, quyền tự quyết giá đi kèm trách nhiệm chứng minh cơ sở hình thành giá và giải trình các biến động bất thường. Đại diện Bộ Công Thương cho biết doanh nghiệp phải làm rõ yếu tố nào trong cơ cấu giá thay đổi, chẳng hạn chi phí đầu vào hoặc chi phí định mức.

Trong đó, chi phí định mức vẫn là yếu tố do Nhà nước quản lý và được tính vào công thức xác định giá bán. Khi có biện pháp bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp cũng phải tuân thủ các yêu cầu tương ứng trong quá trình điều chỉnh giá.

Đề xuất cho phép các thương nhân phân phối mua bán xăng dầu với nhau

Bên cạnh cơ chế định giá, dự thảo lần thứ 14 còn đưa ra phương án cho phép các thương nhân phân phối giao dịch mua bán xăng dầu lẫn nhau, kèm điều kiện nhằm kiểm soát nguồn hàng và bảo đảm nghĩa vụ cung ứng.

Theo đề xuất, thương nhân phân phối có thể ký hợp đồng mua xăng dầu từ một hoặc nhiều thương nhân đầu mối, đồng thời được bán hàng cho thương nhân phân phối khác.

Tuy nhiên, lượng xăng dầu mua từ thương nhân phân phối khác chỉ được đưa vào tiêu thụ tại cửa hàng bán lẻ, điểm bán thuộc hệ thống của bên mua hoặc cung cấp cho các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng xăng dầu.

Nếu mua hàng từ thương nhân phân phối khác nhưng không đưa ra tiêu thụ trên thị trường, hoạt động này có thể bị xác định là đầu cơ và xử lý theo quy định pháp luật.

Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu đối với bên bán trong việc bảo đảm nguồn cung theo hợp đồng đã ký, không được tự ý ngừng cung cấp hoặc cắt giảm lượng hàng trái thỏa thuận. Khi có nguy cơ thiếu nguồn cung, thương nhân phải thông báo ngay cho bên mua và báo cáo UBND cấp tỉnh nơi hệ thống phân phối của bên mua chịu ảnh hưởng để phối hợp xử lý.

Các giao dịch mua bán phải gắn với việc giao nhận hàng hóa thực tế và chuyển quyền sở hữu. Đồng thời, nguồn gốc từng lô xăng dầu phải được truy xuất thông qua hóa đơn điện tử, chứng từ giao nhận và liên kết với các giao dịch tiếp theo.

Quyết Hưng