Tại công viên Zhenchuan Good Samaritan ở Côn Sơn, một trong những khu vực phát triển kinh tế nhất Trung Quốc, hình ảnh những lao động thất nghiệp ngủ trên ghế đá, dựng lều tạm để chờ việc đang trở nên quen thuộc.

Trong số đó có Hu Xinbing, 31 tuổi, từng là công nhân trong các nhà máy điện tử lớn. Sau nhiều ngày tìm việc không thành, anh phải nằm nghỉ trong công viên với chiếc áo khoác làm gối, chờ cơ hội việc làm mới vào ngày hôm sau.

Côn Sơn từng được xem là biểu tượng của ngành sản xuất Trung Quốc. Cách Thượng Hải khoảng 50 km, nơi đây từng sản xuất khoảng 1/3 số máy tính xách tay toàn cầu, thu hút hàng triệu lao động nhập cư làm việc cho các nhà cung ứng của Apple, Dell.

Tuy nhiên, khi Trung Quốc chuyển hướng từ sản xuất giá rẻ sang công nghệ cao, bức tranh việc làm tại đây đã thay đổi mạnh mẽ. Các doanh nghiệp ưu tiên đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, robot, xe bay và các ngành công nghệ tiên tiến, trong khi những nhà máy truyền thống tăng tốc tự động hóa để giảm chi phí.

“Robot giờ làm hết việc vặn ốc vít. Họ không cần con người nữa”, Hu chia sẻ.

Trước đây, Hu từng có công việc ổn định tại Pegatron và Inventec – hai nhà cung ứng lớn của Apple. Vào mùa cao điểm, thu nhập của anh có thể đạt 6.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Nhưng khi robot được đưa vào dây chuyền sản xuất, số lượng lao động bị cắt giảm ngày càng nhiều.

Hiện tại, anh chỉ có thể tìm các công việc thời vụ như bảo vệ với thu nhập khoảng 60-120 nhân dân tệ mỗi ngày, thấp hơn đáng kể so với trước đây.

Trường hợp của Hu phản ánh thách thức lớn mà Trung Quốc đang phải đối mặt trong quá trình trở thành cường quốc công nghệ. Dù quốc gia này đang dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực như xe điện, pin năng lượng và cạnh tranh mạnh với Mỹ về AI, phần lớn việc làm mới lại yêu cầu trình độ kỹ thuật cao, khó hấp thụ lực lượng lao động phổ thông.

Theo Zhang Dandan, giáo sư Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc hiện có khoảng 40 triệu lao động thời vụ trong lĩnh vực sản xuất. Tại một số nhà máy lớn, nhóm lao động này có thể chiếm tới 80% tổng số nhân sự.

Bà Zhang nhận định quá trình nâng cấp công nghiệp và sản xuất thông minh có thể khiến số lượng lao động thời vụ tiếp tục tăng, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc đào tạo lại kỹ năng và bảo vệ quyền lợi người lao động.

Tại Côn Sơn, công viên Zhenchuan Good Samaritan đã trở thành nơi tập trung của nhiều người thất nghiệp. Khu vực này nằm gần chợ lao động, nơi các nhà tuyển dụng bắt đầu tìm người từ 4 giờ sáng. Xung quanh là những dịch vụ giá rẻ phục vụ nhóm lao động như quán ăn bình dân, nhà nghỉ giá vài USD mỗi đêm.

Hu từng làm công việc lắp ráp bảng mạch điện tử và điện thoại thông minh sau khi học hết cấp 2. Công việc lặp đi lặp lại, ảnh hưởng sức khỏe nhưng mang lại thu nhập ổn định.

Tuy nhiên, sau đại dịch Covid-19, việc làm ngày càng giảm do nhiều doanh nghiệp thu hẹp sản xuất, chuyển một phần hoạt động ra nước ngoài trong bối cảnh căng thẳng thương mại và địa chính trị gia tăng.

Năm 2024, khi quay lại một nhà máy sản xuất máy tính chơi game từng làm việc, Hu chứng kiến sự thay đổi lớn: “Tôi thực sự choáng váng. Không còn người nữa, tất cả đều là robot”.

Trong các phân xưởng, con người chỉ còn thực hiện một số nhiệm vụ hỗ trợ như nạp pin, bổ sung dây dẫn để robot tiếp tục vận hành. Số lượng công nhân trong mỗi khu vực sản xuất đã giảm khoảng một nửa so với trước.

Dù đánh giá cao những thành tựu công nghệ của Trung Quốc, Hu vẫn lo lắng cho tương lai của những lao động ít học. Anh cho rằng việc học các kỹ năng mới là rất khó đối với những người không có nền tảng giáo dục.

Một ngày may mắn, Hu tìm được công việc bảo vệ tại lễ hội Pokémon ở Thượng Hải, nhận khoảng 18 USD sau một ngày làm việc. Nhưng khi trở về Côn Sơn, anh lại tiếp tục vòng lặp tìm việc trong công viên như nhiều lao động khác.

Sự phát triển nhanh của robot và AI đang giúp Trung Quốc nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, nhưng đồng thời đặt ra bài toán lớn về việc làm: làm thế nào để quá trình hiện đại hóa không khiến hàng chục triệu lao động phổ thông bị đứng ngoài cuộc.

Minh Minh