“Mỹ muốn áp thuế lên tất cả mọi người, với mọi thứ”, Thủ tướng Canada Mark Carney phát biểu ngày 22/8, ngay sau khi các cuộc thương lượng thương mại giữa hai nước không đạt được kết quả. Câu nói phần nào phản ánh tình trạng căng thẳng đang diễn ra giữa hai quốc gia vốn là đồng minh và có quan hệ kinh tế đặc biệt chặt chẽ.

Canada đã phải đối mặt với sức ép này từ cuối năm 2024, thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump mời Thủ tướng Canada khi đó tới Mar-a-Lago và ám chỉ rằng Canada cũng nằm trong “thực đơn” của ông.

Canada chọn “bắt bài” thay vì nhượng bộ

Trước đó, nhiều ý kiến lo ngại chính phủ của Thủ tướng Carney sẽ không thể đạt thỏa thuận với Mỹ để tránh một đợt thuế mới. Tuy nhiên, khi quá trình thương lượng có dấu hiệu tiến gần tới một thỏa thuận, Ottawa lại xuất hiện một mối lo khác: Canada có thể phải chấp nhận những điều khoản quá bất lợi.

Việc nhượng bộ nhiều yêu cầu của Washington để đổi lấy một phần thuế được giảm xuống có thể khiến Canada rơi vào thế yếu. Khi đã đạt được mục tiêu ban đầu, Mỹ hoàn toàn có thể tiếp tục đưa ra thêm những yêu cầu mới.

Trong tháng qua, Tổng thống Trump đã đe dọa áp mức thuế 50% đối với khoảng 28 tỷ USD hàng hóa của Canada nếu Ottawa không đáp ứng các yêu cầu từ Washington.

Cách tiếp cận này có thể được hiểu theo hướng: Canada phải chấp nhận những yêu cầu của Mỹ, nếu không sẽ phải đối mặt với mức thuế cao hơn.

Cuối cùng, chính phủ của Thủ tướng Carney quyết định không ký một thỏa thuận mà họ đánh giá là tồi tệ, thay vào đó lựa chọn cách “bắt bài” chính sách của Tổng thống Trump.

Lựa chọn này đương nhiên đi kèm cái giá không nhỏ. Canada có thể chịu thiệt hại trong ngắn hạn và thậm chí phải đối mặt với những tác động lâu dài hơn.

Tuy nhiên, theo phân tích của The Globe and Mail, gần như không có phương án nào giúp Canada vừa tránh hoàn toàn thiệt hại, vừa đạt được tất cả lợi ích mong muốn. Tổng thống Trump cũng chưa cho thấy ý định đưa quan hệ thương mại Mỹ - Canada trở lại giai đoạn gần như không có thuế quan.

Vì vậy, trọng tâm của các cuộc đàm phán không còn là khôi phục nguyên trạng, mà xoay quanh việc Mỹ sẽ giảm bao nhiêu thuế và Canada phải nhượng bộ đến mức nào để đổi lại.

Ngay cả trong trường hợp Washington đồng ý hạ thuế, mức áp dụng mới vẫn có thể cao hơn đáng kể so với giai đoạn trước năm 2025, khi phần lớn hàng hóa Canada được hưởng điều kiện thương mại gần như tự do khi vào Mỹ.

Theo The Globe and Mail, chính quyền Tổng thống Trump đang sử dụng một cách tiếp cận tương tự với nhiều đối tác thương mại: đặt các quốc gia trước lựa chọn giữa một phương án “tồi” và một phương án “tồi hơn”, sau đó yêu cầu họ nhượng bộ để đổi lấy phương án ít bất lợi hơn.

Đây là sự thay đổi đáng kể so với cách các chính quyền Mỹ trước đây nhìn nhận thương mại quốc tế.

Các chính quyền tiền nhiệm cũng theo đuổi mục tiêu đưa nước Mỹ trở nên giàu mạnh và thành công hơn, nhưng họ cho rằng thương mại tự do có thể tạo ra lợi ích cho cả hai phía.

Trong quan hệ với Canada, Washington từng xem việc tháo gỡ các rào cản thương mại giữa hai nền kinh tế phát triển, có mức độ liên kết cao là một thỏa thuận cùng có lợi.

Qua nhiều thập kỷ, Mỹ và Canada đã xây dựng hàng loạt hiệp định thương mại. Nhờ đó, phần lớn hàng hóa có thể lưu thông qua biên giới hai nước mà không phải chịu thuế.

Ngành công nghiệp ô tô là minh chứng rõ ràng nhất. Chuỗi sản xuất của Mỹ và Canada đan xen đến mức rất khó xác định một chiếc xe là hoàn toàn “của Mỹ” hay “của Canada”. Trên thực tế, đó là những sản phẩm được tạo ra trong chuỗi công nghiệp Bắc Mỹ. Việc hai nước phối hợp sản xuất giúp ngành ô tô nâng cao hiệu quả và khả năng cạnh tranh.

Nhưng đây không phải là cách chính quyền Mỹ hiện tại nhìn nhận vấn đề.

Tổng thống Trump cùng các quan chức Mỹ đã nhiều lần tuyên bố Washington không muốn tiếp tục phụ thuộc vào việc nhập khẩu ô tô, thép và nhiều sản phẩm công nghiệp khác từ Canada.

Những yêu cầu được đưa ra trong hơn một năm qua cho thấy đây không đơn thuần là những phát biểu mang tính nhất thời mà đã trở thành một phần trong mục tiêu chính sách của Washington.

Dù vậy, Canada cũng không bước vào bàn đàm phán mà không có lợi thế. Hai nước đã có USMCA, hiệp định thương mại mang tính ràng buộc giữa Mỹ, Canada và Mexico, được Quốc hội Mỹ phê chuẩn.

Ông Carney cho biết hai nước đã có thỏa thuận cùng nhiều thư thỏa thuận liên quan, song theo ông, các cam kết này đang bị vi phạm “ngày này qua ngày khác”.

Thủ tướng Canada cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng nước này vẫn đang sở hữu một trong những thỏa thuận thương mại tốt nhất với Mỹ, trong đó mức thuế trung bình thấp hơn đáng kể so với nhiều quốc gia khác.

Do đó, những cuộc thương lượng trong tháng qua thực chất không nhằm đưa quan hệ thương mại Mỹ - Canada trở lại trạng thái trước đây. Vấn đề cốt lõi là Canada sẽ phải chấp nhận một mối quan hệ thương mại bất lợi đến đâu.

Ottawa không muốn ký một thỏa thuận tồi

Việc đàm phán thất bại đã khiến cuộc chiến thương mại Mỹ - Canada trở thành một vấn đề đáng chú ý trên truyền thông Mỹ. Theo The Globe and Mail, đây có thể lại là cơ hội để Ottawa gia tăng sức ép lên Washington.

Thay vì chỉ trực tiếp gây áp lực với Nhà Trắng, Canada có thể tận dụng ảnh hưởng từ các doanh nghiệp Mỹ, giới chính trị và cử tri nước này.

Những biện pháp trả đũa bằng thuế quan của Canada có khả năng làm tăng chi phí đối với doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ. Khi lợi ích kinh tế bị ảnh hưởng, chính các nhóm này có thể tạo thêm sức ép để Washington điều chỉnh chính sách.

Canada còn sở hữu một lợi thế khác: hình ảnh tích cực trong mắt người dân Mỹ.

Tổng thống Trump đôi lúc gọi người Canada là “xấu tính”, nhưng cách mô tả này không tương đồng với hình ảnh Canada mà nhiều người Mỹ vẫn có. Trong nhiều năm, Canada luôn nằm trong nhóm những quốc gia nhận được thiện cảm cao từ công chúng Mỹ.

Điều đó có thể khiến người Mỹ đặt câu hỏi: Vì sao chính quyền Tổng thống Trump lại muốn đối đầu thương mại với một trong những nước láng giềng và đồng minh gần gũi nhất?

Quan hệ giữa Ottawa và Washington đã được xây dựng qua nhiều thế hệ. Hai nước không chỉ có sự gắn kết về kinh tế mà còn từng sát cánh và hy sinh cùng nhau trên chiến trường.

Vì thế, một thông điệp mà Ottawa có thể gửi tới người dân Mỹ là: “Nếu mất Canada, Mỹ còn người bạn nào?”

Để thuyết phục Washington thay đổi chính sách, Canada sẽ phải chứng minh với người dân và cộng đồng doanh nghiệp Mỹ rằng một cuộc chiến thương mại kéo dài với Canada cuối cùng cũng gây tổn hại cho chính nước Mỹ.

Song song với việc gây sức ép, Ottawa cũng đang chuẩn bị cho kịch bản chính quyền Tổng thống Trump tiếp tục duy trì đường lối hiện tại. Trong hoàn cảnh đó, không đạt được thỏa thuận có thể vẫn là lựa chọn ít rủi ro hơn so với việc ký một thỏa thuận mà Canada đánh giá là bất lợi.

Sau khi đàm phán thất bại, Tổng thống Trump cáo buộc Canada muốn “hưởng những lợi ích của một bang mà không trở thành một bang”.

Kể từ khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã nhiều lần đề cập ý tưởng đưa Canada trở thành “bang thứ 51” của Mỹ. Quan điểm này đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ giới lãnh đạo cũng như người dân Canada.

Trong khi đó, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer trả lời Fox News rằng hiện hai nước chưa có kế hoạch tiến hành lại các cuộc đàm phán.

Khang Nguyễn