Trong bài viết mới, nhà đồng sáng lập Microsoft cho biết đây là lần hiếm hoi ông mong một công nghệ mới phát triển chậm lại. Theo ông, AI đang xuất hiện những năng lực vượt dự đoán, trong khi chính phủ, doanh nghiệp và người lao động chưa có đủ thời gian để chuẩn bị cho những thay đổi sắp tới.

AI có thể tạo cơ hội nhưng cũng làm gia tăng bất bình đẳng

Bill Gates vẫn đánh giá cao những lợi ích mà AI có thể mang lại. Công nghệ này có khả năng mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe và các dịch vụ chuyên môn, qua đó giúp nhiều người có cơ hội tiếp cận những nguồn lực trước đây vốn khó đến được với họ.

Tuy nhiên, ông cho rằng lợi ích từ AI sẽ không tự động được phân bổ đồng đều. Nếu năng suất và lợi nhuận chủ yếu tập trung vào một nhóm nhỏ trong khi nhiều lao động mất việc hoặc giảm thu nhập, khoảng cách kinh tế có thể trở nên lớn hơn.

Điểm khác biệt của AI so với nhiều cuộc cách mạng công nghệ trước đây nằm ở khả năng tác động trực tiếp tới những công việc đòi hỏi năng lực nhận thức. Những thay đổi trước đây thường diễn ra qua nhiều thế hệ, khi một số nghề biến mất đồng thời những công việc mới xuất hiện.

Với AI, quá trình này có thể diễn ra nhanh hơn. Theo Gates, các lĩnh vực như luật, chăm sóc khách hàng, y tế, phần mềm và sản xuất đều có thể chịu tác động đáng kể trong thời gian tương đối ngắn. Các vị trí đầu vào cũng đứng trước nguy cơ bị thu hẹp khi doanh nghiệp ngày càng có nhiều lựa chọn tự động hóa.

Khi một doanh nghiệp sử dụng AI để giảm chi phí, các đối thủ có thể chịu sức ép phải làm điều tương tự nhằm duy trì khả năng cạnh tranh. Điều này có thể khiến tốc độ tự động hóa tiếp tục tăng, trong khi người lao động không phải lúc nào cũng có đủ thời gian để chuyển sang những công việc mới.

Không chỉ việc làm, AI còn kéo theo những rủi ro khác

Theo Bill Gates, tác động của AI không dừng ở thị trường lao động. Khả năng công nghệ này bị lợi dụng cho các mục đích gây hại cũng là một vấn đề đáng quan tâm.

AI có thể hỗ trợ phát hiện và xử lý các lỗ hổng an ninh mạng, nhưng những năng lực tương tự cũng có thể bị kẻ xấu khai thác để thực hiện các cuộc tấn công. Gates đồng thời cảnh báo về nguy cơ AI bị sử dụng trong các hoạt động liên quan đến sinh học và những hình thức gây hại khác.

Trẻ em cũng là nhóm được ông đặc biệt lưu ý. Các công cụ AI có thể hỗ trợ học tập và cung cấp thông tin, nhưng việc trẻ em ngày càng tương tác với những trợ lý hoặc người bạn ảo cũng đặt ra câu hỏi về quá trình phát triển nhận thức và các mối quan hệ giữa người với người.

Trong khi năng lực của AI có thể thay đổi nhanh chóng, việc xây dựng chính sách, luật pháp, cơ chế giám sát hay đào tạo lại người lao động thường cần nhiều thời gian hơn. Khoảng cách này khiến xã hội có nguy cơ phải xử lý hậu quả sau khi công nghệ đã tiến quá xa.

Gates muốn có cách quản lý AI ở cấp quốc gia và quốc tế

Bill Gates cho rằng không nên kỳ vọng các công ty công nghệ có thể tự mình giải quyết toàn bộ những rủi ro do AI tạo ra. Các doanh nghiệp vừa phải quan tâm đến an toàn, vừa chịu áp lực cạnh tranh để phát triển những hệ thống ngày càng mạnh hơn.

Vì vậy, ông đề xuất chính phủ cần đóng vai trò lớn hơn trong việc xây dựng cơ chế quản trị AI. Theo Gates, vấn đề này liên quan đồng thời tới an ninh quốc gia, việc làm, giáo dục, y tế, tài chính và nhiều lĩnh vực khác, nên cần một cách tiếp cận có tính liên ngành.

Những rủi ro có tính xuyên biên giới như tấn công mạng hay việc phổ biến các công nghệ nguy hiểm cũng đặt ra nhu cầu hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, Gates thừa nhận cạnh tranh về công nghệ và lợi ích địa chính trị khiến việc xây dựng một cơ chế chung trên phạm vi toàn cầu không dễ dàng.

Theo ông, trong khi khó có thể đưa ra một kế hoạch đáng tin cậy để làm chậm AI trên toàn thế giới, điều thực tế hơn là các thể chế phải tăng tốc khả năng thích ứng, nhằm thu hẹp khoảng cách với sự phát triển của công nghệ.

Một số công việc có thể được dành riêng cho con người

Một trong những đề xuất đáng chú ý của Gates là duy trì một số công việc dành riêng cho con người ngay cả khi máy móc có khả năng thực hiện chúng.

Ông cho rằng hiệu suất và chi phí không nên là những tiêu chí duy nhất quyết định một công việc có bị tự động hóa hay không. Những lĩnh vực như chăm sóc người cao tuổi, giáo dục và một số công việc trong y tế có thể vẫn cần sự hiện diện và tương tác của con người.

Gates cũng đề cập ý tưởng đánh thuế AI hoặc robot nhằm hạn chế phần nào động lực thay thế lao động quá nhanh, đồng thời tạo thêm nguồn lực cho đào tạo lại và các chính sách hỗ trợ người lao động trong quá trình chuyển đổi.

Những cảnh báo này không đồng nghĩa Bill Gates quay lưng với AI. Ông vẫn tin công nghệ có thể tạo ra những bước tiến lớn trong khoa học, y tế, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác. Điều ông thay đổi là niềm tin rằng những lợi ích đó sẽ tự động được phân bổ rộng rãi chỉ nhờ đổi mới công nghệ và cơ chế thị trường.

Theo cách nhìn của Gates, vấn đề quan trọng trong kỷ nguyên AI không chỉ nằm ở việc máy móc có thể làm được những gì. Xã hội còn phải quyết định công nghệ được phép làm gì, những lĩnh vực nào cần giữ vai trò của con người, thành quả từ AI được phân bổ ra sao và người lao động bị ảnh hưởng sẽ được hỗ trợ như thế nào.

Những lựa chọn đó không thể chỉ được quyết định bởi các phòng nghiên cứu hay các tập đoàn công nghệ. Khi AI ngày càng tác động tới việc làm, giáo dục, y tế, an ninh và đời sống xã hội, việc định hình cách công nghệ này phát triển và được sử dụng cũng trở thành một vấn đề cần sự tham gia rộng rãi của xã hội.

Linh Hải