Theo số liệu mới công bố từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đến cuối tháng 1/2026, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đã lên tới 11,52% – mức cao nhất kể từ năm 2023.

So với đáy 9,48% ghi nhận cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng thêm hơn 2 điểm phần trăm chỉ trong vài tháng. Ước tính theo quy mô tổng phương tiện thanh toán hiện nay, lượng tiền mặt lưu thông đã tăng thêm khoảng 360.000 tỷ đồng trong giai đoạn cuối năm 2025 đến đầu năm 2026.

Trên thực tế, ở nhiều lĩnh vực như bán lẻ, dịch vụ, vàng bạc hay bất động sản, giao dịch tiền mặt vẫn được ưu tiên bởi yếu tố thói quen, sự thuận tiện cũng như đặc thù kê khai doanh thu hiện hành.

Đặc biệt, hoạt động mua bán vàng và ngoại tệ trên thị trường tự do hiện phần lớn vẫn thanh toán bằng tiền mặt. Từ thời điểm người dân rút tiền khỏi ngân hàng để giao dịch cho tới khi lượng tiền này quay trở lại hệ thống tín dụng luôn tồn tại một độ trễ nhất định, khiến dòng tiền nằm ngoài hệ thống ngân hàng dưới dạng tiền mặt lưu thông. Nếu các giao dịch vàng và ngoại tệ diễn ra với tần suất lớn, cộng thêm áp lực liên quan tới quản lý thuế hộ kinh doanh cá thể, lượng tiền mặt “nằm ngoài” hệ thống càng có xu hướng gia tăng.

Trong báo cáo vĩ mô đầu năm, các chuyên gia từ Chứng khoán SHS nhận định một nguyên nhân đáng chú ý khiến dòng tiền rời khỏi ngân hàng đến từ thay đổi chính sách thuế áp dụng với hộ kinh doanh cá thể.

Theo lộ trình từ ngày 1/6/2025, các hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế; đồng thời từ năm 2026 sẽ từng bước xóa bỏ hình thức thuế khoán. Dù mục tiêu là tăng tính minh bạch và siết quản lý thuế, nhưng điều này cũng khiến một bộ phận hộ kinh doanh chuyển sang ưu tiên giao dịch tiền mặt nhằm hạn chế việc theo dõi dòng tiền qua hệ thống ngân hàng.

Ngay từ giữa năm 2025, tại nhiều đô thị lớn đã xuất hiện tình trạng cửa hàng chỉ nhận thanh toán tiền mặt hoặc từ chối chuyển khoản. Một số hình thức “né” giao dịch điện tử như yêu cầu khách không ghi nội dung chuyển tiền, chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản hoặc kết hợp chuyển khoản tượng trưng với thanh toán tiền mặt cũng trở nên phổ biến hơn.

Theo đánh giá của các chuyên gia SHS, đây là dấu hiệu cho thấy một phần giao dịch đang dịch chuyển khỏi hệ thống tài chính chính thức, làm gia tăng quy mô của nền kinh tế tiền mặt.

Xu hướng này tạo ra tác động kép đối với hệ thống ngân hàng. Một mặt, dòng vốn lưu chuyển trong hệ thống bị suy yếu; mặt khác, nó đi ngược định hướng thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và minh bạch hóa nền kinh tế.

Báo cáo tài chính quý I/2026 cho thấy tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) đã giảm tại 23/28 ngân hàng lớn trong quý đầu năm, trong đó nhiều nhà băng giảm từ 15-30%. Theo SHS, một phần nguyên nhân đến từ việc người dân và hộ kinh doanh hạn chế giao dịch chuyển khoản, khiến ngân hàng mất đi nguồn vốn chi phí thấp.

Khi CASA suy giảm, các ngân hàng buộc phải tăng phụ thuộc vào tiền gửi có kỳ hạn lãi suất cao hoặc vay trên thị trường liên ngân hàng để đảm bảo thanh khoản. Điều này khiến chi phí vốn tăng lên, đồng thời tạo áp lực lên mặt bằng lãi suất huy động.

Ông Vũ Tuấn Duy nhận định cuối năm 2025, dòng tiền mặt lưu thông tăng mạnh do nhu cầu chi tiêu Tết, doanh nghiệp nộp thuế và lượng tiền rút khỏi hệ thống ngân hàng gia tăng nhanh chóng. Diễn biến này khiến thanh khoản tiền đồng trong hệ thống chịu áp lực đáng kể, lãi suất liên ngân hàng biến động mạnh và buộc cơ quan điều hành phải hỗ trợ thanh khoản qua các công cụ thị trường mở.

Theo vị chuyên gia, việc lãi suất huy động tăng liên tục trong giai đoạn cuối năm 2025 – đầu 2026 phản ánh nỗ lực của các ngân hàng nhằm hút dòng tiền quay trở lại hệ thống trong bối cảnh lượng tiền mặt lưu thông ngoài nền kinh tế tăng nhanh.

Khang Nguyễn